Wałbrzych był małą Ameryką PRL-u. Historia, która nie kończy się na węglu

W Starej Kopalni odbyło się spotkanie z Martą Kurkowską-Budzan, autorką książki „Pokolenie, któremu obiecano przyszłość. Historia (nie tylko) wałbrzyska”. W miejscu, które samo jest świadkiem tamtej epoki, historia Wałbrzycha wróciła nie jako katalog ruin i zamkniętych szybów, lecz jako opowieść o ludziach, którzy w tym mieście budowali życie – i którzy, jak podkreślała autorka, wciąż potrafią być drogowskazem

Książka, wydana przez Znak Horyzont, trafiła do księgarń 26 sierpnia. Tego samego dnia w Kuźni odbyło się pierwsze spotkanie autorskie. Poprowadziła je dr Sylwia Bielawska, wstęp był wolny, a na miejscu można było kupić publikację. Organizatorzy zapowiadali wieczór „z ludźmi i o ludziach, którzy tworzyli historię miasta i jego tożsamość” – także w obecności bohaterów opisanych historii.

To nie jest kolejna książka o górniczym dziedzictwie albo o politycznych przełomach. Autorka, historyczka z Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, oddaje głos pokoleniu urodzonemu w latach 50.: młodym ludziom, którzy przyjeżdżali do Wałbrzycha, podejmowali pracę w kopalniach i fabrykach, zakładali rodziny i w wieku 25 lat mieli już zaplanowane życie. Potem przyszła transformacja i pytanie, co zostało z przyszłości, którą im obiecano.

„Przyjechali z różnych stron do miasta czarnego i białego złota. Tu praca przesądzała o tym, kiedy dorosną, założą rodzinę, gdzie zamieszkają, czy awansują” – tak zapowiadano książkę jeszcze przed premierą. Wałbrzych pojawia się w niej jako miasto węgla i porcelany, którego rytm wyznaczały szychta, sortownia i osiedlowa codzienność. A jednocześnie jako laboratorium polskiej historii: to, co przeżyła cała Polska, tu działo się mocniej.

Podczas rozmowy w Kuźni Kurkowska-Budzan mówiła wprost, o czym jest ta książka i dlaczego jej miejsce jest właśnie tutaj.

– Książka jest o pokoleniu lat pięćdziesiątych, czyli pokoleniu naszych rodziców, naszych dziadków, którzy przygotowani do życia w latach PRL-owskich poradzili sobie również w późniejszych latach – tłumaczyła. – Opowiada o tym, jak Wałbrzych był swoistą soczewką, w której te doświadczenia formacji socjalistycznej, pracy, się kształtowały. Nie jest to jednak jakaś książka, w której mowa jest o traumach. Raczej mowa jest o sile ludzi, którzy w Wałbrzychu się odnaleźli i są dzisiaj dla młodszego pokolenia jakimś drogowskazem.

W publikacji jest dużo konkretnych historii. Jedną z nich jest opowieść o pierwszej kobiecie sztygarze w Polsce – właśnie z Wałbrzycha. Są też wzmianki o górniczkach pracujących pod ziemią.

– To był dla mnie osobiście dosyć zaskakujący fakt historyczny, bo nie sądziłam, że było ich aż tak wiele – przyznawała autorka. – Jest też tutaj wiele historii kobiet, które pracowały na przeróbce, o czym również mamy skłonność zapominać: że kobiety również pracowały przy węglu, że literalnie ubrudziły sobie ręce węglem.
Ten wątek wraca też w wcześniejszych zapowiedziach książki. Kurkowska-Budzan przez lata rozmawiała z dziesiątkami osób: górnikami, tkaczkami, malarkami porcelany, przeróbkarzami i inżynierami. Wśród cytowanych wspomnień jest głos Barbary Kurek, która w wieku 15 lat zjechała pod ziemię w kopalni „Barbara”, a później pracowała w Camelii: „Mizerna praca, ale ludzie byli zadowoleni. I żeśmy nie stękali”.

W Kuźni pojawiło się też pytanie, co w Wałbrzychu najbardziej zaskoczyło badaczkę.

– Jest wiele fascynujących rzeczy w Wałbrzychu. Wałbrzych mnie zaskakiwał na każdym kroku – mówiła. – Byłam tu wiele razy przez kilka lat i nie mogę do tej pory powiedzieć, że znam Wałbrzych tak naprawdę, ponieważ jest to miasto, które nie ma początku i nie ma końca. I nie tylko w sensie topografii. Wydaje mi się, że również historycznie nie jest prawdą, kiedy się mówi, że Wałbrzych się w jakiś sposób skończył wraz z końcem województwa wałbrzyskiego, czyli z końcem węgla. Nieprawda. Wałbrzych jest takim miastem, które trwa, radzi sobie i według mnie ma przed sobą wspaniałą przyszłość.

Nie chciała natomiast budować portretu „stereotypowego Wałbrzyszanina”.

– To jest takie pytanie, którego nigdy nie zadawałam – zaznaczyła. – Rozmawiałam o przyszłości. Jestem historykiem, więc starałam się zrozumieć dzisiejsze pokolenie dziadków, rodziców poprzez ich młodość, poprzez to, do czego byli przygotowani, jak sobie radzili w warunkach, które zastali. Przypomnę, że jest to pokolenie, które urodziło się już w socjalizmie. To były ich realia, w których się wychowywali.

Jedno jednak, jak mówiła, przebijało z rozmów bardzo wyraźnie.

– Na pewno przebija duma. Nie spotkałam jeszcze Wałbrzyszanina, który nie byłby dumny ze swojego miasta. I to było też takie budujące.
I dodała zdanie, które może być kluczem do tytułu książki – „historia (nie tylko) wałbrzyska”.

– Ta historia dzieje się w Wałbrzychu, ale ona przekracza Wałbrzych. To może być zaskakujące. Ja w te wakacje spotkałam wiele osób na przykład na Podlasiu, w Łomży, którzy byli górnikami z Wałbrzycha. Bo to jest taka historia, która pokazuje, że Wałbrzych był taką małą Ameryką w PRL-u. Tutaj ludzie przyjeżdżali, pracowali przez te kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt lat, ciężko, tracąc zdrowie niejednokrotnie, i wracali do siebie. I Wałbrzyszan paradoksalnie mamy więcej niż w samym Wałbrzychu. Mamy ich w całej Polsce.

Pokolenie urodzone w połowie lat 50. weszło w dorosłość z jasnym kontraktem – szkoła, stypendium, praca, odpracowanie. Reguła brzmiała: „trzeba się wykształcić, trzeba mieć pracę, trzeba się ustatkować, trzeba się dorobić i – zawsze – trzeba sobie radzić”. Potem ten sam rytm, w jakim miasto się rozwijało, zaczął je zwijać. Zawody dające godność i pozycję nagle straciły znaczenie. Dawny „robotnik” stał się dla młodszych „robolom”, a nazwy stanowisk – rabunkarz, strzałowy, przeróbkarz – brzmią dziś jak zapomniany język.

Autorka unika jednak martyrologii. W Kuźni powtórzyła to, co wynika też z samej konstrukcji książki: nie opowiada o pokoleniu jako o zbiorze ran, tylko o sile ludzi, którzy potrafili się odnaleźć. Wałbrzych w tej opowieści nie kończy się wraz z zamknięciem kopalń. Trwa – w biografiach, w dumie mieszkańców i w sieciach rodzinnych rozsianych po całej Polsce.

Książkę wydało wydawnictwo Znak Horyzont. Kurkowska-Budzan zachęca, by szukać jej przede wszystkim w sklepie internetowym wydawcy. Ma też nadzieję, że będzie dostępna w sklepie Starej Kopalni w Sztygarówce.

Dla Wałbrzycha to spotkanie miało znaczenie większe niż zwykła promocja nowej pozycji. Odbyło się w sercu dawnego organizmu przemysłowego, który dziś jest centrum nauki, kultury i sztuki. I przypomniało rzecz prostą, a wciąż zbyt rzadko powtarzaną: historia tego miasta nie jest tylko historią węgla. Jest historią ludzi, którzy przyjechali, zostali, wrócili – i nadal noszą Wałbrzych w sobie.